Bệnh đái tháo đường type 2 là gì?

Ở người khỏe mạnh, tuyến tụy là cơ quan giúp duy trì lượng đường trong máu (hay còn gọi là đường huyết) ở mức bình thường. Ở người bệnh đái tháo đường type 2, cơ thể người bệnh kháng lại tác dụng của insulin, làm cho đường huyết tăng trên mức bình thường.

Một người được chẩn đoán là bệnh đái tháo đường type 2 là khi xét nghiệm máu có đường huyết lúc đói ≥ 126 mg/dl (7,0mmol/l) hay xét nghiệm đường huyết ngẫu nhiên ≥ 200mg/dl (11,1mmol/l) hoặc khi tiến hành làm test dung nạp glucose thì giá trị đường huyết sau 2 giờ ≥ 200mg/dl hay HbA1c > 6,5%.

Người bệnh nếu không kiểm soát tốt được đường huyết, lâu ngày bệnh sẽ gây ra nhiều biến chứng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy thận, mù mắt,… hoặc đợt tăng hay hạ đường huyết, hôn mê hoặc tử vong. Tuy nhiên, người bệnh đái tháo đường type 2 vẫn có được sức khỏe bình thường cũng như không bị biến chứng nếu được kiểm soát tốt đường huyết.

Để có thể kiểm soát tốt được đường huyết thì cần có sự phối hợp của chế độ dinh dưỡng (chế độ ăn) đúng cách, tập luyện thể chất đều đặn và dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ.

Vì sao phải có chế độ dinh dưỡng đúng trong bệnh đái tháo đường type 2?

Ngay từ khi có chẩn đoán bệnh, người bệnh cần tuân thủ chế độ ăn đúng cách vì giúp:

• Đạt được cân nặng cơ thể hợp lý (không béo phì, không suy dinh dưỡng)
• Đạt được và duy trì đường huyết ở trong mức bình thường.
• Giữ cho các chỉ số mỡ trong máu (cholesterol, HDL-C, LDL-C, triglyceride) ở trong mức bình thường.
• Phòng ngừa và hỗ trợ điều trị các biến chứng do bệnh đái tháo đường type 2 gây ra.

Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng đúng cách cho người bệnh

Nguyên tắc chung:

• Ăn đủ năng lượng cần thiết trong ngày cho người không thừa cân, béo phì hoặc không bị suy dinh dưỡng. Thông thường 25kcal/kg/ngày cho người lao động nhẹ (như không hoặc rất ít vận động, ngồi nhiều,…); 30kcal/kg/ngày cho người lao động mức độ trung bình (công việc đi lại/đứng nhiều, làm nông,…), 35-40kcal/kg/ngày cho người lao động mức độ nặng hoặc rất nặng (khuân vác, thợ hồ, vận động viên chuyên nghiệp,…).
  • Ví dụ: Một người có cân nặng 50kg, lao động nhẹ thì năng lượng trong ngày là 1250kcal
• Ăn giảm năng lượng để giảm cân ở những người thừa cân béo phì hoặc ăn tăng năng lượng để tăng cân ở những người bị suy dinh dưỡng:
  • Thừa cân/béo phì: Thừa cân là khi BMI (chỉ số khối cơ thể – Body mass Index) từ 23,0 đến dưới 25,0; béo phì là khi BMI ≥ 25,0. BMI = Cân nặng (kg) : (Chiều cao × Chiều cao) (m). Nên giảm trung bình 500kcal/ngày trong khẩu phần ăn hoặc giảm > 500kcal/ngày đối với người béo phì nặng (BMI>30) dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng.
  • Suy dinh dưỡng: Khi BMI < 18,5 hoặc người có sụt cân ≥ 5% cân nặng khi vừa mới xuất viện về. Tỉ lệ % sụt cân = (số kg cơ thể mất : số kg cơ thể trước khi bị sụt cân) × 100.
• Tăng thêm trong khẩu phần ăn trung bình 300kcal/ngày như có thêm 1 bữa phụ

• Ăn 3 bữa và có thể có 1 bữa phụ (như ở bệnh nhân suy dinh dưỡng hoặc ở những người có nghề nghiệp đặc biệt như công việc phải làm khuya,…). Tránh bỏ bữa vì dễ có nguy cơ hạ đường huyết.
• Lượng thức ăn giàu chất bột đường trung bình nên từ 45-60% tổng năng lượng hoặc có thể thấp hơn nếu mức đường huyết kiểm soát bằng thuốc và dinh dưỡng không hiệu quả. Khi đó, chế độ ăn nên được điều chỉnh theo từng cá thể của bệnh nhân bởi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
• Tăng lượng đạm cung cấp: Trung bình 15 – 20% tổng năng lượng, trừ khi có bệnh thận mạn thì cần giảm lượng đạm nạp vào theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
• Cung cấp đủ chất béo: Từ 25 – 30% tổng năng lượng trong ngày. Trong đó, phần trăm chất béo no < 7%, chất béo không no một nối đôi MUFA 10 – 15% và chất béo không no nhiều nối đôi PUFA ≤ 10%; hàm lượng cholesterol cung cấp tối đa 200mg/ngày.
• Chất xơ 20 – 30g/ngày, ưu tiên sử dụng chất xơ hòa tan
• Ăn dưới 5g muối/ ngày (1 muỗng sữa chua muối gạt ngang = 1g muối)
• Hạn chế thức uống có cồn. Lượng rượu bia một ngày có thể dùng tối đa cho nam là 1 lon bia # 330 ml hoặc 150ml rượu vang hay 45ml rượu mạnh (whiskey). Đối với nữ, lượng rượu bia bằng một nửa của nam.

Uống đủ lượng nước trong ngày nhằm tránh táo bón, đặc biệt ở người lớn tuổi, trung bình 2 lít/ngày.

Các bạn có thể đọc thêm các bài viết khác về dinh dưỡng:

• Dinh dưỡng cho bệnh nhân viêm loét dạ dày – tá tràng cần lưu ý những gì?
• Dinh dưỡng cho bệnh nhân sau phẫu thuật sỏi túi mật, cần lưu ý điều gì?
• Dinh dưỡng cho bệnh nhân sau phẫu thuật cắt dạ dày do bệnh lý, cần lưu ý những gì?

Hãy tiếp tục theo dõi BlogAnChoi để có thêm thông tin hữu ích về sức khỏe và dinh dưỡng nha! Hẹn gặp lại các bạn ở những bài viết sau.

Tài liệu tham khảo:

Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Chợ Rẫy, Tư vấn dinh dưỡng cho người bệnh đái tháo đường

• Đái tháo đường type 1: Bệnh khởi phát rầm rộ, thường gặp ở người trẻ với thể trạng gầy.
• Đái tháo đường type 2: Bệnh khởi phát chậm, triệu chứng không rõ ràng, thường gặp ở người trưởng thành có thể trạng béo.

Các biến chứng mạn tính của bệnh đái tháo đường

Biến chứng tim mạch

Đái tháo đường làm tăng nguy cơ bị tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não gây di chứng liệt hoặc tử vong.

Biến chứng ở thận

Tăng đường huyết và tăng huyết áp làm tổn thương các mạch máu nhỏ ở thận dẫn đến suy thận.

Biến chứng thần kinh

Tăng đường huyết và tăng huyết áp làm tổn thương các dây thần kinh với các biểu hiện như tê bì, mất cảm giác hoặc rối loạn cảm giác, teo cơ,…

Biến chứng ở mắt

Tăng đường huyết và tăng huyết áp làm tổn thương các mạch máu ở mắt gây ra bệnh võng mạc đái tháo đường. Bệnh này là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực trên thế giới.

Nguy cơ nhiễm trùng

Tăng đường huyết vừa là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, vừa làm suy yếu hệ miễn dịch. Chính vì vậy, bệnh nhân đái tháo đường rất dễ bị nhiễm trùng. Các bệnh nhiễm trùng phổ biến thường gặp là nhiễm trùng da như mụn nhọt, viêm loét bàn chân; viêm nướu; viêm nhiễm đường hô hấp và tiết niệu,…

Các biến chứng cấp tính của bệnh đái tháo đường

Hạ đường huyết

Tùy theo mức độ hạ đường huyết mà gây ra các triệu chứng khác nhau như:

• Mức độ nhẹ: Đói cồn cào, bủn rủn tay chân, hồi hộp, vã mồ hôi. Các triệu chứng này có thể mất đi sau 10-15 phút uống 10-15g glucid hấp thụ nhanh.
• Mức độ trung bình: Đau đầu, thay đổi hành vi, dễ bị kích thích, giảm khả năng chú ý, ngủ gà. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời sẽ chuyển sang mức độ nặng.
• Mức độ nặng: Co giật, hôn mê.

Nguyên nhân gây hạ đường huyết là gì?

• Do sử dụng insulin: Tiêm insulin quá liều, tiêm quá sâu vào bắp thịt làm cho insulin hấp thu vào máu nhanh hơn,…
• Do chế độ ăn: Bỏ ăn, ăn ít hoặc ăn trễ so với giờ tiêm insulin.
• Do luyện tập: Tập luyện thời gian dài và mức độ nặng mà không bổ sung thêm glucid hoặc không giảm liều insulin.
• Do uống rượu bia lúc đói.

Hôn mê do nhiễm toan ceton

Hôn mê do nhiễm toan ceton xảy ra do tình trạng thiếu insulin trầm trọng, làm đường huyết tăng cao. Bệnh nhân đái tháo đường thường gặp các triệu chứng như buồn nôn, nôn, khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, mất nước, đau bụng, khó thở, hơi thở có mùi ceton (mùi táo thối). Lúc này xét nghiệm sẽ thấy đường huyết tăng cao, có ceton trong máu và nước tiểu.

Hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu

Hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu xảy ra do đường huyết tăng cao, thường khởi phát sau đợt nhiễm trùng cấp, stress, hoặc sau khi sử dụng thuốc làm tăng đường huyết như thuốc lợi tiểu, corticoid. Các triệu chứng giống như hôn mê do nhiễm toan ceton nhưng thường mất nước nặng hơn, trong máu và nước tiểu không có ceton.

Các bạn có thể đọc thêm các bài viết khác:

• 6 món ăn nhẹ giúp người bệnh đái tháo đường cải thiện sức khỏe
• Biện pháp quản lý đái tháo đường thai kỳ giúp bảo vệ mẹ và bé khỏe mạnh
• Làm thế nào để bảo vệ đôi mắt khỏi biến chứng của bệnh đái tháo đường?

Hãy tiếp tục theo dõi BlogAnChoi để có thêm thông tin hữu ích về sức khỏe nha!

Biện pháp quản lý đái tháo đường thai kỳ

Đái tháo đường thai kỳ được định nghĩa là tình trạng bất dung nạp carbohydrate được phát hiện lần đầu trong thai kỳ. Các yếu tố liên quan đến đái tháo đường thai kỳ bao gồm: Tuổi, tình trạng béo phì của mẹ và yếu tố di truyền. Đái tháo đường thai kỳ có thể gây ra các nguy cơ cho con như: Sinh khó do con lớn, co giật sau sinh, nhiễm trùng chu sinh và các hậu quả lâu dài như tăng nguy cơ bệnh mạn tính liên quan đến chuyển hóa khi trưởng thành.

Một khi mẹ đã bị đái tháo đường thai kỳ thì các mẹ sẽ được bác sỹ can thiệp và theo dõi cụ thể bao gồm các biện pháp sau đây:

Điều chỉnh năng lượng khẩu phần để quản lý tăng cân trong thai kỳ

Theo ACOG (The American College of Obstericians and Gynecologists) thì mức năng lượng khẩu phần hàng ngày trung bình ở những thai phụ bị đái tháo đường thai kỳ được điều chỉnh dựa trên cân nặng so với cân nặng lý tưởng. Cân nặng lý tưởng được tính bằng số cân nặng lý tưởng theo chiều cao + cân nặng cần tăng ứng với tuổi thai.

Trong thực tế thì các mẹ không nên sử dụng chế độ ăn giảm cân nghiêm ngặt dưới mức nhu cầu cơ bản trong thai kỳ dù thai phụ có cả thừa cân và đái tháo đường thai kỳ.

Không nên quá giảm tỷ lệ carbohydrate trong khẩu phần

Cho đến hiện tại thì không có bất cứ khuyến cáo nào đề nghị nên giảm tỷ lệ chất bột đường cho thai phụ có đái tháo đường thai kỳ xuống dưới 50% năng lượng khẩu phần. Việc hạn chế lượng bột đường trong khẩu phần có thể dẫn đến tình trạng hạ đường huyết, làm giảm sự phát triển của thai.

Mặt khác, khi các mẹ giảm đường thì sẽ phải tăng tỷ lệ chất đạm và chất béo trong khẩu phần. Điều này sẽ là bất lợi với các trường hợp rối loạn chuyển hóa trong thai kỳ. Chính vì vậy, tỷ lệ chất bột đường trong khẩu phần của thai phụ bị đái tháo đường thai kỳ vẫn nên duy trì ở mức 50-55% năng lượng khẩu phần.

Sử dụng insulin

Chỉ nên dùng insulin ngắn hạn khi đường huyết tăng vọt nhằm đưa đường huyết về bình thường một cách nhanh chóng. Các mẹ chủ yếu nên quản lý đường huyết bằng dinh dưỡng và tập luyện thể dục.

Tập luyện và vận động thể chất

Tập luyện và vận động thể chất là yếu tố quan trọng nhất để giúp gia tăng mức độ nhạy cảm với insulin, thông qua hoạt động của các nội tiết tố có liên quan đến quá trình vận động cơ bắp và chuyển hóa năng lượng. Đây cũng là biện pháp được đề nghị cho tất cả các thai phụ để phòng ngừa đái tháo đường thai kỳ.

Thời điểm nào cần tầm soát đái tháo đường thai kỳ?

Đối với những thai phụ có yếu tố nguy cơ cao: Tuổi > 35, béo phì, có tiền sử bị đái tháo đường thai kỳ, sinh con to > 4kg, buồng trứng đa nang, thai chết lưu không rõ nguyên nhân, có tiền sử gia đình bị đái tháo đường, đường niệu (+) thì nên được làm xét nghiệm chẩn đoán bệnh đái tháo đường thai kỳ ngay từ lần khám phát hiện thai đầu tiên.

Các bác sỹ sẽ thực hiện xét nghiệm chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ ở tuần thứ 24–28 của thai kỳ cho tất cả các thai phụ chưa được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ trước đó. Ở phụ nữ có đái tháo đường thai kỳ thì nên xét nghiệm để phát hiện sự tiến triển của đái tháo đường hay tiền đái tháo đường ít nhất mỗi 3 năm/lần.

Các bạn có thể đọc thêm các bài viết khác về dinh dưỡng:

• Những thay đổi ở người mẹ liên quan đến dinh dưỡng trong thai kỳ cần chú ý
• Những lưu ý về dinh dưỡng và mức tăng cân trong thai kỳ theo khuyến nghị
• Nhu cầu nước và chất xơ trong thai kỳ giúp mẹ và bé khỏe mạnh tối ưu

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Y tế – Viện Dinh dưỡng (2016) – Bảng nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam.
2. Bộ môn Dinh dưỡng – An toàn Thực phẩm Đại học Y khoa Hà Nội (2016) – Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm – Nhà xuất bản Y học.

Đái tháo đường là bệnh nội tiết mạn tính đặc trưng bởi sự tăng glucose trong máu. Căn bệnh có 2 tuýp là tiểu đường tuýp I và tuýp II. Cả 2 thể bệnh này đều có thể dẫn đến những biến chứng cấp tính và mạn tính vô cùng nguy hiểm.

Biến chứng tiểu đường cấp tính

1. Hôn mê do nhiễm toan ceton

Ở cơ thể người và động vật có vú, quá trình phân hủy lipid sẽ tạo ra một chất gọi là ceton. Chất này sẽ đi đến các mô ngoại vi như cơ xương, cơ tim, vỏ thượng thận,… và tiếp tục tham gia vào quá trình chuyển hóa năng lượng tại cơ quan.

Bình thường hàm lượng ceton được tạo ra rất ít, tuy nhiên ở người đái tháo đường, do thiếu năng lượng nên cơ thể tăng phân hủy lipid làm lượng ceton cũng tăng lên gây độc cho hệ thần kinh và nhiều cơ quan khác. Đây là biến chứng tiểu đường nặng nề có thể gây tử vong. Theo thống kê của khoa A9 (Khoa cấp cứu) bệnh viện Bạch Mai năm 1997, tỉ lệ tử vong do nhiễm toan ceton trong đái tháo đường là 10%.

Nguyên nhân chủ yếu dẫn tới hiện tượng đường huyết tăng quá mức này là không tuân thủ điều trị, liều lượng insulin sử dụng quá ít hoặc trường hợp bệnh nhân mắc các bệnh lý cấp tính như nhồi máu cơ tim, nhồi máu não, nhiềm trùng huyết,…

Trên lâm sàng, nhiễm toan ceton đặc trưng bởi triệu chứng của hiện tượng tăng đường huyết cấp tính, dấu hiệu mất nước và sau đó là dấu hiệu nhiễm toan rõ rệt.

• Triệu chứng tăng đường huyết đến sớm: Ăn nhiều, uống nhiều, đái nhiều, gầy nhiều, mệt mỏi, sút cân.
• Dấu hiệu mất nước toàn thể: Da khô, khô môi và các niêm mạc, giảm độ chun giãn da, mạch nhanh, huyết áp tụt.
• Dấu hiệu nhiễm toan rõ rệt: Buồn nôn, nôn, rối loạn tiêu hóa như ỉa chảy, đau bụng, khó thở, thở nhanh nông, hơi thở có mùi ceton (mùi táo thối).

Đây là tình trạng cấp cứu, cần được đưa tới cơ sở y tế ngay lập tức để đảm báo an toàn cho bệnh nhân.

2. Hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu

Hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu cũng là biến chứng hay gặp khi chiếm tới 15% các nguyên nhân gây nên tử vong của đái tháo đường. Nếu hôn mê do nhiễm toan ceton thường xảy ra trên bệnh nhân tiểu đường tuýp I thì hiện tượng này xuất hiện nhiều hơn ở bệnh nhân tiểu đường tuýp II.

Về cơ bản, triệu chứng lâm sàng của hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu giống biểu hiện hôn mê do nhiễm toan ceton. Vẫn đặc trưng bởi các dấu hiệu mất nước, dấu hiệu tăng đường huyết và ở tình trạng nặng sẽ thấy bệnh nhân co giật, rồi loạn thị giác hoặc hôn mê sâu. Điều khác biệt ở đây là bệnh nhân không có dấu hiệu nhiễm toan ceton nên chỉ thở nhanh nông mà hơi thở không có mùi táo thối.

Biến chứng tiểu đường mạn tính cực kì nguy hiểm

1. Biến chứng mắt

Sau một thời gian điều trị đái tháo đường, biến chứng võng mạc sẽ xuất hiện. Nguyên nhân do tăng huyết áp khiến mao mạch và tiểu mạch ở đáy mắt chịu sức ép lớn dẫn đến tổn thương.

Ban đầu biểu hiện có thể không rõ ràng hoặc chỉ nhìn, nhưng nếu không phát hiện kịp thời và điều trị, bệnh nhân sẽ có nguy cơ bị đục thủy tinh thể, phù hoàng điểm, giảm thị lực không hồi phục hoặc mù lòa vĩnh viễn.

2. Đột quỵ do biến chứng mạch vành

Đây là biến chứng nguyên nhân gây tử vong hàng đầu cho bệnh nhân đái tháo đường. Người bệnh phải đối mặt với các nguy cơ như cao huyết áp, nhồi máu não, nhồi máu cơ tim, xơ vữa động mạch. Cơn đau thắt ngực có thể xảy ra do hoạt động gắng sức hoặc đột ngột không báo trước.

3. Biến chứng thận ở bệnh nhân tiểu đường

Thận chứa rất nhiều mạch máu nhỏ và cũng là cơ quan đảm nhiệm chức năng lọc máu cho cơ thể. Lượng đường trong máu quá cao vượt quá ngưỡng lọc cầu thận gây tổn thương màng lọc cầu thận. Từ đó gây nên các biến chứng tiểu đường nghiêm trọng như suy thận mạn hoặc hội chứng thận hư.

4. Biến chứng thần kinh

Biến chứng thần kinh xuất hiện sớm ở bệnh nhân đái tháo đường tuy nhiên ít khi gây tử vong. Các vi mạch bị tổn thương khiến giảm tưới máu cục bộ, các dây thần kinh sẽ có biểu hiệu tổn thương đầu tiên do nhu cầu tiêu thụ oxy lớn. Ngoài ra do rối loạn chuyển hóa nên cũng làm thay đổi cấu trúc dây thần kinh.

• Viêm đa dây thần kinh ngoại biên: Tê nhức, dị cảm đầu chi, tăng cảm giác đau.
• Biến chứng thần kinh thực vật: Tăng nhịp tim, hạ huyết áp tư thế, tăng tiết mồ hôi ở mặt, chân, tay. Hệ tiết niệu có biểu hiện như đờ quàng quang. Rối loạn hệ tiêu hóa.

5. Biến chứng nhiễm trùng

Đường huyết tăng cao tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Vì thế bệnh nhân đái tháo đường cần cảnh giác với nguy cơ nhiễm trùng mọi bộ phận.

• Nhiễm trùng ngoài da: Nhiễm nấm, ngứa bàn tay, bàn chân, đặc biệt ở các tổ chức kẽ tay, kẽ chân, bẹn.
• Nhiễm trùng tiết niệu: Nhiễm trùng bàng quang, viêm thận bể thận cấp.
• Nhiễm khuẩn hô hấp: Viêm phối có thể do vi trùng lao hoặc vi khuẩn gram âm, dương.
• Bàn chân đái tháo đường: Biến chứng nhiễm trùng hay gặp biểu hiện ở bàn chân. Ban đầu có thể chỉ khô da, nứt nẻ, sau đó sẽ xuất hiện ổ mủ ăn sâu và có nguy cơ cắt cụt.

Cách tốt nhất để phòng tránh các biến chứng đái tháo đường là bạn hãy tuân theo chỉ định của bác sĩ về liều lượng thuốc và điểu chỉnh chế độ sinh hoạt, luyện tập của bản thân. Bạn nên chuẩn bị cho mình một chiếc máy đo huyết áp, máy đo đường huyết tại nhà để kiểm tra thường xuyên và đến gặp bác sĩ ngay khi có bất thường. Bạn có thể tìm mua máy đo đường huyết tại nhà chất lượng tại đây.

Một số bài viết liên quan cùng chuyên mục bạn có thể tham khảo:

• 7 triệu chứng bệnh tiểu đường cần lưu ý để chữa trị sớm
• Bệnh tiểu đường nên ăn gì để kiểm soát đường trong máu?

Với bài viết trên đây BlogAnChoi đã gửi tới bạn đọc những thông tin về các biến chứng tiểu đường nghiêm trọng cả cấp tính và mạn tính. Bạn hãy chú ý tới những thay đổi nhỏ nhất của cơ thể để đảm bảo sức khỏe cho bản thân. Đừng quên ghé thăm chuyên mục Sức khỏe của BlogAnChoi để cập nhật thêm nhiều thông tin bổ ích nữa nhé!