1. Thần thoại

Ở Hi Lạp, trong giai đoạn từ thế kỉ VIII – VI TCN, nhân dân đã sáng tạo ra một kho tàng thần thoại rất phong phú, bao gồm những truyện về khai thiên lập địa; về các thần thuộc các lĩnh vực đời sống xã hội, về các anh hùng dũng sĩ. Đến thế kỉ VIII TCN, cùng với sự phát triển của gia đình phụ quyền, các thần được sắp xếp lại thành một hệ thống có tôn ti trật tự.

Bên cạnh hệ thống các thần đó, người Hi Lạp cổ đại còn sáng tạo ra các thần bảo hộ các nghành nghề và các lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống như: Đêmêtê là hoá thân của đất và là nữ thần của nghề nông, Điônixốt là thần của nghề trồng nho và nghề làm rượu nho, Apôlô là thần ánh sáng và nghệ thuật,…

Như vậy, thần thoại Hy Lạp phản ánh nguyện vọng của nhân dân trong việc giải thích và đấu tranh với tự nhiên, đồng thời phản ánh cuộc sống lao động và các hoạt động xã hội. Do được tạo nên từ thực tế cuộc sống, các thần của Hy Lạp không phải là những lực lượng xa vời, có quyền uy tuyệt đối và đáng sợ như các thần ở phương Đông mà là những hình tượng rất gần gũi với con người. Thần của Hy Lạp cổ đại còn có tình cảm yêu ghét vui buồn, thậm chí cũng có những ưu điểm, khuyết điểm như có khi thì rộng lượng, có khi thì hẹp hòi, cũng đa tình ghen tuông,…

Thần thoại Hy Lạp cũng có ảnh hưởng rất lớn quan trọng đối với nền văn học nghệ thuật Hy Lạp, vì nó đã cung cấp một kho đề tài và nguồn nahr hưởng cho thơ, kịch, điêu khắc và hội hoạ của Hy Lạp cổ đại.

Người La Mã hầu như tiếp thu hoàn toàn kho tàng thần thoại và hệ thống các thần của Hy Lạp. Chỉ có một điều khác là người La Mã đặt lại tên cho các vị thần đó như: thần Dớt của Hy Lạp trở thành thần Giupite của La Mã; thần Aphrôđitơ, thần sắc đẹp và tình yêu của Hy Lạp thành thần Vênút của La Mã; thần Pôxâyđông, thần biển của Hy Lạp thành thần Néptun của La Mã,…

2. Thơ

Nói về thơ ca của Hy Lạp cổ đại trước hết phải kể đến hai tập sử thi nổi tiếng: Iliát và Ôđixê. Tương truyền rằng tác giả của hai tác phẩm này là Hôme, một nhà thơ mù sinh ở một thành phố thuộc Tiểu Á vào khoảng giữa thế kỉ Ĩ TXN. Tuy nhiên các vấn đề như tác giả, quê hương của tác giả, thời gian sáng tác tập thơ,… đều chưa đuọc xác định. Chính vì thế ngay từ thời cổ đại, ở Hy Lạp đã có 7 thành phố tranh nhau cái vinh dự là quê hương của Hôme.

Đề tài của Iliát và Ôđixê đều khai thác từ cuộc chiến tranh giữa các quốc gia Hy Lạp với thành Tơroa ở Tiểu Á. Tập Iliat dài 15.683 câu, chủ yếu miêu tả giai đoạn gay go nhất tức là năm thứ 10 của cuộc chiến tranh ấy. Tập Ôđixê dài 12.110 câu miêu tả cảnh trở về của quân Hy Lạp. Sau chiến thắng quân Tơroa, vua Ôđixê (còn có tên là Ulixơ) phải trải qua 10 năm dầy gian nan nguy hiểm mới về đến quê hương của mình là đảo Itác và được gặp lại người vợ chung thuỷ đã một lòng chờ đợi suốt 20 năm là Pênêlốp.

Hai tập Iliat và Ôđixê không những là hai tác phẩm quan trọng trong kho tàng văn học thế giới mà còn là những tác phẩm có giá trị về lịch sử. Chính những tư liệu chứa đựng trong hai tập thơ này đã giúp các nhà sử học khôi phục một thời kì lịch sử gọi là thời kì Hôme.

Tiếp theo Hôme là nhà thơ Hêđiốt với các tập thơ Gia phả các thần, Lao động và ngày tháng. Trong tập thơ thứ hai, tác giả đã nói lên sự phá sản của nông dân dưới sự thống trị của tầng lớp quý tộc, ca ngợi cuộc sống lao động, “không có thứ lao động nào là nhục nhã, chỉ có ăn không ngồi rồi là xấu xa”, đồng thời đã đúc kết nhiều kinh nghiệm lao động.

Đến thế kỉ VII, VI TCN, thơ trữ tình bắt đầu xuất hiện. Các thi sĩ tiêu biểu là Parốt, Acsilôcút, Xôlông, Têônít, Xaphô, Panhđa, Anacrêông,…

Acsiôcút được coi là người đặt cơ sở cho thơ trữ tình Hy Lạp. Ông phải sống trong nghèo túng lại bị bất hạnh trong tình yêu nên thơ ông đượm vẻ sầu não chua chát, về sau thì chuyển sang ca ngợi các lạc thú của cuộc sống.

Đến nữ sĩ Xaphô, thơ trữ tình Hy Lạp đã đạt đến trình độ rất điêu luyện. Xaphô được gọi là “nàng thơ thứ mười” của thơ ca Hy Lạp sau chín nàng thơ trong thần thoại vì thơ của bà dịu dàng, uyển chuyển lại có cốt cách thanh tao, phong nhã và thường đượm vẻ buồn vì phần lớn đề tài đều có tính chất thương cảm.

Anacrêông cũng là một nhà thơ trữ tình lớn. Thơ của ông chủ yếu ca ngợi sắc đẹp, tình yêu và hoan lạc, tuy nhiên ông rất ghét tiền tài vì theo ông đó là lực lượng pha shoại sự hài hoà của cuộc sống.

Nhà thơ trữ tình cuối cùng là Panhđa (522-422 TCN). Ông là đại biểu của văn học quý tộc. Thơ của ông chủ yếu ca ngợi đời sống hào phóng xa hoa của giới quý tộc, tán dương những kẻ thắng cuộc trong đại hội điền kinh Ôlempích.

Thơ trữ tình của Hy Lạp có ảnh hưởng lớn đối với thơ ca của phương Tây sau này về phong cách sáng tác cũng như hình thức và đặt cơ sở cho một hình thức văn nghệ mới ở Hy Lạp là kịch.

Ngoài thơ trữ tình ở Hy Lạp còn có một số nhà thơ sáng tác về chủ đề chính trị, trong đó, bài Hành khúc của Tiếctê ca ngợi sự anh dũng của người Xpác được coi là mẫu mực của loại thơ ca chiến đấu.

Người La Mã vốn từ sớm đã chịu ảnh hưởng của văn hoá Hy Lạp. Đặc biệt sau khi đánh chiếm thành phố Tarentơ của Hy Lạp ở trên bán đảo Ý vào năm 272 TCN, La Mã bắt đầu tiếp xúc với văn học Hy Lạp, do đó đã chịu nhiều ảnh hưởng của văn học Hy Lạp.

Văn học La Mã cũng bao gồm nhiều thể loại như sử thi, thơ trữ tình, thơ trào phúng, văn xuôi, kịch. Thời Cộng hoà, La Mã đã có nhiều thi sĩ và nhà soạn kịch, như Anđrônicút đã dịch Ôđixê ra tiếng Latinh, Nơviút viết sử thi Cuộc chiến tranh Puních, Catulút đã sáng tác nhiều bài thơ trữ tình.

Thời kì phát triển nhất của thơ ca La Mã là thời kỳ thống trị của Ôctavianút. Để phục vụ cho chế độ chính trị của Ôctavianút, nhóm tao đàn Mêxen được thành lập. Mêxen là một người thân cận của Ôctavianút, là Mạnh Thường Quân của La Mã đã đứng ra bảo trợ các thi nhân văn sĩ. Trong nhóm này có những nhà thơ nổi tiếng như Viếcgilút, Hôratiút, Ôviđiút.

Viếcgiliút (70-19 TCN) là nhà thơ lớn nhất của La Mã, sinh ra trong một gia đình nông dân khá giả ở miền Bắc nước Ý. Tác phẩm đầu tiên, đồng thời là tác phẩm làm ông bắt đầu có tiếng tăm là tập Những bài ca của người chăn nuôi. Với những bài thơ rất đẹp, tác phẩm này được Mêxen chú ý, và qua Mêxen, được Ôctavianút chú ý. Tác phẩm tiếp theo là Khuyến nông. Tác phẩm này được sáng tác thể thao ý muốn của Mêxen. Mục đích chính trị của tác phẩm là tuyên truyền cho sự phát triển nông nghiệp đã bị nội chiến làm cho suy tàn. Với những tác phẩm trên, thiên tài thơ ca của Viếcgiliút đã được xác nhận. Nhưng tác phẩm ưu tú nhất làm ông trở thành ngôi sao sáng giá nhất trong số các nhà thơ La Mã là Ênêit. Đó là một tập thơ tự sự gồm 12 bài thơ. Viếcgiliút đã sáng tác tập thơ này trong 10 năm nhưng cho đến khi ông chết thì huỷ tập thơ này, nhưng Ôctavianút đã ra lệnh công bố tập thơ và giữ nguyên văn bản như khiông bị chết bất ngờ.

Về chủ đề, kết cấu, tình tiết, ngôn ngữ của tập thơ Ênêit đều phỏng theo sử thi Hôme. Mục đích của tác phẩm là ca ngợi sự anh dũng của nhân dân La Mã và dòng họ Ôctavianút. Qua tác phẩm này, Viếcgiliút đã ca ngợi sự phồn vinh của La Mã dưới thời thống trị của Ốctavianút, khẳng định sứ mệnh của người La Mã là thống trị cả thế giới. Với Ênêit, tên tuổi của Viếcgiliút đã trở thành bất hủ. Ngay lúc sinh thời ông đã được mọi người kính trọng. Tương truyền rằng, khi ông xuất hiện ở nhà hát, khán giả đã đứng dậy vỗ tay hoan nghênh nhiệt liệt. Cũng chính vì vậy, sau này đến thời Phục Hưng, trong tác phẩm Thần kúc của Đantê, Viếcgiliút đã được chọn làm người dẫn đường cho nhà thơ điẽm địa ngục và tĩnh thổ.

Hôratiút (65-8 TCN), vốn là một người nô lệ được giải phóng. Được nhận một mảnh đất ở Nam Ý, ông đã từng được sang học tại Aten, chịu ảnh hưởng sâu sắc của triết học và thơ trữ tình Hy Lạp. Tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là tập thơ ca ngợi gồm 103 bài thơ. Tập thơ này đã thể hiện chủ nghĩa nhân đạo, đồng thời cũng thể hiện thái độ của ông với cuộc sống là chủ nghĩa hưởng lạc. Hơn nữa, đến Hôratiút, vần luật thơ tiếng Latinh đã đạt đến chỗ hoàn mĩ. Đánh giá sự nghiệp thơ ca của mình đối với đời sau, Hôratiút đã viết bài Bia kỉ niệm Ngoài ra Hôratiút còn có những đóng góp quan trọng về lí luận thơ ca và nghệ thuật kịch. Đặc biệt qua bài “Nghệ thuật thơ”, ông đã tổng kết lí luận mỹ học của Hy Lạp mà chủ yếu là dựa vào ý kiến của Arixtốt.

Ôviđiút (43 TCN- 17 CN) xuất thân trong một gia đình kị sĩ giàu có. Sau khi hoàn thành việc học tập, ông đã đi du lịch ở Hy Lạp và Tiểu Á. “Biến hình” là tác phẩm xuất sắc nhất của ông, gồm 15 chương. Nội dung nói về sự biến đổi từ người thành cây cối, thành động vật và phi sinh vật theo thần thoại. Kết thúc tập thơ là nói về Xêda biến thành ngôi sao trong truyền thuyết lúc bấy giờ. Tập thơ “Biến hình” đã nêu ra được những hình tượng phong phú, sinh động biểu hiện trí tuệ và óc tưởng tượng tuyệt vời của tác giả. Chính vì vậy, ngay từ khi Ôctavianút còn sống, tác phẩm này đã rất nổi tiếng.

3. Kịch

Nghệ thuật kịch của Hy Lạp bắt nguồn từ các hình thức ca múa hoá trang trong các ngày lễ hội, nhất là lễ hội thần Rượu nho Điônixốt. Trong những ngày lễ hội này, người ta múa hát hoá trang, khoác da cừu, đeo mặt nạ diễn lại những sự tích trong thần thoại. Lúc đầu chỉ có những hội đồng ca hát những bài ca ngợi thần Rượu, sau thêm một diễn viên hát đế, như vậy bắt đầu có đối đáp. Cơ sở của kịch bắt đầu xuất hiện.

Sau khi hình thức kịch ra đời, người ta đã xây dựng những sân khấu ngoài trời rất lớn như sân khấu ở Aten chứa được 17.000 người, sân khấu ở Mêgalôpôlít (ở trung tâm bán đảo Pênôpônedơ) chứa được 44.000 người. Đồng thời chính quyền thường tổ chức những cuộc thi diễn kịch, có thời kì còn phát tiền cho công dân mua và xem kịch, do đó nghệ thuật kịch ngày càng phát triển.

Kịch Hy Lạp có hai loại: bi kịch và hài kịch. Những nhà soạn kịch tiêu biểu nhất là Etsin, Xôphôlơ và Ơripít.

Etsin (525-426 TCN) xuất thân trong một gia đình quý tộc, ông đã từng tham gia cuộc kháng chiến chống Ba Tư. Mặc dù từ thế kỉ VI TCN, ở Aten đã trình diễn vở bi kịch đầu tiên, nhưng thông thường người ta cho rằng chính Etsin mới thật sự là người sáng lập bi kịch Hy Lạp. Etsin đã sáng tác 70 vở kịch nhưng chỉ có 5 vở truyền đến ngày nay. Hầu hết các tác phẩm của ông đều lấy đề tài trong thần thoại Hy Lạp, nhưng chất liệu của tác phẩm lại là tình hình xã hội đương thời. Chủ đề tư tưởng của bi kịch Etsin là vấn đề số phận, đó là yếu tố chi phối không thể cưỡng được. Những vở kịch tiêu biểu của ông là Ôrextê, Prômêtê. Không những là người sáng tác kịch bản đầu tiên, đồng thời ông cũng là đạo diễn và là người cải tiến đạo cụ như bố trí cảnh sân khấu, trang trí cách bay, làm tiếng sấm sét, dùng mặt nạ,… Do đó ông được mệnh danh là “người cha của kịch Hy Lạp”.

Xôphôlơ (497-406 TCN) là người được mệnh danh là “Hôme của nghệ thuật kịch” vì tác phẩm của ông đã phản ánh thời đại hoàng kim của Hy Lạp – thời Pêriclét. Cũng như Etsin, các vở kịch của ông cũng thường xoay quanh quan niệm về số phận, nhưng ông kết hợp số phận với việc ca ngợi tài năng của con người. Tương truyền rằng, Xôphôlơ đã sáng tác 123 vở bi kịch, nhưng truyền lại đến ngày nay chỉ còn 7 vở. Ngoài ra còn có một vở kịch trào phúng. Trong số các vở kịch còn lại của Xôphôlơ, nổi tiếng nhất là vở Ơđíp làm vua. Vở kịch này dựa theo truyền thuyết về Ơđíp, con vua Laiút và hoàng hậu Giôcaxta ở Tépbơ. Như vậy chủ đề của kịch Xôphôlơ là con người không thể tránh khỏi số phận nhưng con người trong kịch của ông là con người có trách nhiệm với sai lầm của mình.

Ơripít (480-406 TCN) đã soạn 92 vở kịch, nay chỉ còn lại 18 vở bi kịch hoàn chỉnh và một vở hài kịch. Kịch của Ơripít cũng xoáy vào chủ đề số phận, nhưng số phận ở đây không đồng nhất với thế lực thần linh hoặc một thế lực trừu tượng tồn tại ở loài người như Etsinvfa Xôphôlơ mà là kết quả của sự thôi thúc tình cảm, sự đấu tranh giữa tình cảm cao thượng và thấp hèn. Chính vì thế có thể nói Ơripít là người sáng tạo ra kịch tâm lí xã hội, là bậc tiền bối và là người thầy của Shakepeare. Vở kịch tiêu biểu nhất của Ơripít là vở Mêđê.

Bên cạnh bi kịch là chủ yếu, ở Hy Lạp cổ đại còn có hài kịch. Hài kịch tiếng Hy Lạp là Komoidia gồm hai chữ là Komos nghĩa là du hành cuồng hoan và oide nghĩa là hát. Như vậy Komoidia nghĩa là vừa du hành vui nhộn vừa hát. Về sau, qua gia công, đã xuất hiện một loại văn học mới là hài kịch.

Đề tài của hài kịch thường là những chuyện lặt vặt trong cuộc sống hằng ngày. Khi trình diễn thì cách dùng từ, đặt câu, chia màn, bối cảnh,… đều tự do hơn bi kịch nhiều. Vì vậy phụ nữ và trẻ con không được xem hài kịch.

Nhà sáng tác hài kịch tiêu biểu của Hy Lạp cổ đại là Arixtôphan (450-388 TCN). Ông đã sáng tác 44 vở hài kịch, nay còn 11 vở, trong đó có các vở: Những kị sĩ, Đàn ong bò vẽ, Đàn chim, Đàn nhái.

Ở La Mã, các nhà thơ Anđrônicút, Nơviút, Enniút, Plantút, Têrexiút cũng là những nhà soạn bi kịch và hài kịch. Năm 240 TCN, ở La Mã bắt đầu diễn kịch. Anđrônicút là người đầu tiên được giao nhiệm vụ chuẩn bị kịch bản cho các buổi biểu diễn ấy. Từ đó, các nhà soạn kịch La Mã thường dùng bi kịch và hài kịch Hy Lạp, đồng thời phỏng theo kịch Hy Lạp để soạn những vở kịch lịch sử của La Mã hoặc cải biến các vở kịch Hy Lạp thành các vở kịch La Mã.

Văn học Hi Lạp – La Mã cổ đại có điểm chung là đều bắt nguồn từ thần thoại và tôn giáo, đề cao những giá trị nhân văn như danh dự, lý tưởng anh hùng và trật tự xã hội. Tuy nhiên, Hi Lạp thiên về tư duy nghệ thuật và triết lý, còn La Mã nhấn mạnh tính thực dụng và phục vụ nhà nước. Chính sự kết hợp và tiếp nối giữa hai nền văn học này đã tạo nên nền tảng vững chắc cho toàn bộ văn học phương Tây thời trung đại và hiện đại sau này.

Một số nội dung khác tại BlogAnChoi:

Top 10 bộ phim về đề tài ẩm thực hay nhất

Top 10 bài hát chủ đề FIFA World Cup hay nhất